Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1917r. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.
Spis treści |
edytuj Geografia
Większość powierzchni kraju stanowią niziny z młodą rzeźbą polodowcową. Naturalne zachodnie i południowe granice Finlandii wyznaczają Zatoka Botnicka i Zatoka Fińska, pomiędzy którymi rozciąga się poprzecinane ciągami wzniesień morenowych Pojezierze Fińskie złożone z 60 tys. jezior. Jeziora zajmują 18,8 tys km², bardzo liczne są bagna i torfowiska. W środkowej części kraju ukształtowanie terenu ma cechy południowych pojezierzy i leżących na północ wyżyn. Na północ od Koła Podbiegunowego rozciąga się Laponia Fińska, która stanowi przedgórze Gór Skandynawskich. Linia wybrzeża szkierowego, jest silnie rozwinięta, z dużą ilością małych wysepek.
Powierzchnia:
Długość granicy lądowej:
Długość wybrzeża:
- całkowita: 1250 km
- Najwyższy punkt: Haltiatunturi - 1328 m n.p.m.
- Najniższy punkt: Morze Bałtyckie - 0 m n.p.m.
- Najdłuższa rzeka: Kemijoki - 550 km
- Największe jezioro: Saimaa - 1377 km²
- Powierzchnia lasów: 69%
Największe miasta:
- Helsinki: 1,2 mln
- Turku: 270 tys.
- Tampere: 260 tys.
- Oulu: 132 tys.
- Lahti: 115 tys.
- Kuopio: 110 tys.
- Pori: 104 tys.
- Jyväskylä: 83 tys.
- Kotka: 67 tys.
edytuj Jeziora
Poniższa lista przedstawia 10 największych jezior Finlandii:
| Jezioro | Powierzchnia w km² |
|---|---|
| Saimaa | 1377,05 |
| Päijänne | 1080,63 |
| Inari | 1040,28 |
| Pielinen | 894,21 |
| Oulujärvi | 887,09 |
| Pihlajavesi | 712,59 |
| Orivesi | 601,30 |
| Haukivesi | 562,31 |
| Keitele | 493,59 |
| Kallavesi | 472,76 |
edytuj Klimat
Południe Finlandii i środkowa jej część jest w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego, natomiast północ (w tym Fińska Laponia) jest w zakresie umiarkowanego chłodnego. Tereny Laponii zamieszkuje bardzo mało ludzi, przeważnie są to ich rdzenni mieszkańcy – Samowie.
edytuj Polityka
Zobacz więcej w osobnym artykule: Ustrój polityczny Finlandii.Finlandia jest republiką pół prezydencką.
Głową państwa jest prezydent (od 2000 roku ten urząd sprawuje Tarja Halonen), wybierany przez społeczeństwo w bezpośrednich wyborach na sześcioletnią kadencję i może być wybrany na najwyżej dwie, następujące po sobie, kadencje. W kompetencjach prezydenta zawiera się, między innymi, mianowanie premiera i na jego wniosek ministrów. Mianuje kanclerza sprawiedliwości, przewodniczącego i członków Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także arcybiskupa i biskupów Kościoła ewangelicko-augsburskiego. Posiada możliwość rozwiązania parlamentu, prawo kontroli administracji, prawo inicjatywy ustawodawczej i veta ustawodawczego. Jest również najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych.
Parlament (Eduskunta) jest wybierany przez społeczeństwo na czteroletnią kadencję i liczy 200 osób.
Rząd (Rada Państwa)
Konstytucja
Do 1 marca 2000 roku w skład konstytucji wchodziło pięć ustaw konstytucyjnych:
- Akt o Formie Rządu (1919)
- Akt o prawie parlamentu do badania zgodności z prawem czynności urzędowych Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Ombudsmana (1922)
- Akt o Parlamencie (1928)
- Akt o Trybunale Stanu (1922)
- Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich (1951)
1 marca 2000 roku weszła w życie nowa konstytucja, zaakceptowana przez Eduskuntę wymaganą większością 2/3 głosów dwukrotnie w 1999 roku (zmiana konstytucji musi zostać uchwalona i potwierdzona przez nowo wybrany parlament).
edytuj Gospodarka
Finlandia była do XX wieku raczej krajem zacofanym. Po II wojnie światowej gospodarka kraju była silnie związana z gospodarką Związku Radzieckiego. Z drugiej strony jednak Finlandia dzięki temu, a także dzięki sąsiedztwu Szwecji i Norwegii, stała się państwem socjalnym z prywatną własnością, ale wysokimi podatkami, z których finansuje się badania, edukację, służbę zdrowia itd.[1] Podatki stanowią 45% PKB [2] i jest to poziom najwyższy na świecie po krajach nordyckich, które mają podatki nieco wyższe niż 50% PKB. Najbardziej znaną fińską firmą jest Nokia, która posiada 35% światowego rynku telefonii komórkowej (1. miejsce na świecie). W Finlandii stworzony został także system operacyjny Linux. Fińskie, nominalne PKB per capita w 2005 wynosiło 40 197 dolarów, dając Finlandii 12. miejsce na świecie, a PKB per capita zmierzone parytetem siły nabywczej 34 tys. 819 dolarów., dając jej także 12. miejsce na świecie. Eksport wynosił nieco ponad 80 miliardów dolarów. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 26.9 i jest jednym z najniższych na świecie. W 2004 roku Finlandia zajęła pierwsze miejsce w rankingu konkurencyjności Światowego Forum Ekonomicznego.
Wydobywa się rudy miedzi, cynku, żelaza, chromu i niklu. Podstawowe gałęzie przemysłu, to przemysł:
- drzewny i celulozowo-papierniczy
- metalowy
- maszynowy
- hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych.
Rolnictwo to przede wszystkim:
- hodowla bydła typu mlecznego, a na północy reniferów
- leśnictwo (zob. lasy Finlandii).
- Stopa bezrobocia: 8,2%
- Średnia długość życia: mężczyźni 76 lat, kobiety 82 lat
edytuj Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Finlandii.Ma charakter dwustopniowy. Finlandia podzielona jest na 6 województw (na czele każdego stoi wojewoda wyznaczany przez prezydenta) i 455 gmin.
| herb | prowincja (lääni) | nazwa fińska | stolica | powierzchnia w km² |
ludność (2003) |
.png&filetimestamp=20071012153707) |
|
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 |  |
Finlandia Południowa | Etelä - Suomen lääni |
Hämeenlinna | 34 378 | 2 116 914 | |
| 2 |  |
Finlandia Zachodnia | Länsi - Suomen lääni |
Turku | 74 185 | 1 848 269 | |
| 3 |  |
Finlandia Wschodnia | Itä - Suomen lääni |
Mikkeli | 48 726 | 582 781 | |
| 4 |  |
Oulu | Oulun lääni | Oulu | 98 946 | 458 504 | |
| 5 |  |
Laponia | Lapin lääni | Rovaniemi | 57 000 | 186 917 | |
| 6 |  |
Wyspy Alandzkie | Ahvenanmaa maakunta | Mariehamn | 6 784 | 26 000 |
edytuj Historia
Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Finlandii.edytuj Historia w datach
edytuj Starożytność
- 98 r. n.e. – rzymski historyk Tacyt napisał o "Fenni", ludziach północy. Była to pierwsza pisemna wzmianka o Lapończykach.
edytuj IX wiek
- Fińskie plemiona Suomi, Häme i Karelowów tworzą związki przedpaństwowe.
edytuj XII-XIII wiek
- 1155 – Król szwedzki Eryk IX i angielski biskup Henryk poprowadzili pierwszą wyprawę krzyżową do Finlandii, która kończy się śmiercią biskupa.
- 1249 – Birger, szwedzki hrabia, prowadził drugą wyprawę krzyżową, w wyniku której Finlandia traci niepodległość i dostaje się pod szwedzkie panowanie
- 1280 – rozpoczęcie budowy Katedry w Turku (szw. Åbo).
- Koniec wieku XIII – budowa szwedzkich umocnień w Turku, Häme i Viipuri
edytuj XIV wiek
- Początek wieku XIV – pierwsi fińscy studenci zostali zapisani na uniwersytet w Sorbonie.
- 1323 – pokój w Pähkinäsaari, podzielił Finlandię między Szwecję i Nowogród.
- 1362 – Finowie zostali dopuszczeni do wyboru króla Szwecji.
- 1397 – Królestwa Danii, Szwecji i Norwegii połączyły się w Unii Kalmarskiej.
edytuj XV wiek
- 1475 – szwedzki arystokrata Erik Axelsson Tott założył zamek Olavinlinna we wschodniej Finlandii, w pobliżu Savo.
- 1493 – pierwsza wzmianka o Finlandii na wydrukowanej mapie Europy autorstwa Niemca Hartmanna Schedla: "Liber Chronicarum".
edytuj XVI wiek
- 1523 – koniec Unii Kalmarskiej, Gustaw I Waza został królem Szwecji.
- 1527 – ludność Finlandii przyjęła protestantyzm.
- 1543 – biskup Mikael Agricola napisał pierwszą fińskojęzyczną księgę Abckiria.
edytuj XVII wiek
- 1617 – po pokoju w Stolbova, Szwecja stała się skandynawsko-bałtyckim imperium, zajmując cały teren Finlandii oraz Karelię.
- 1630-1643 – fińscy kawalerzyści hakkapelliita byli jednymi z najlepszych żołnierzy szwedzkich w Wojnie Trzydziestoletniej.
- 1640 – królowa szwedzka Krystyna założyła uniwersytet w Turku (szw. Åbo Akademi)
- 1642 – pojawiła się pierwsza fińskojęzyczna Biblia.
- 1696 – wybucha klęska głodu, w wyniku której umiera jedna trzecia ludności kraju
edytuj XVIII wiek
- 1700-1721 – Wielka Wojna Północna.
- 1721 – traktat pokojowy z Uusikaupunki pozbawił Szwecję kontroli nad terenami dzisiejszych Estonii i Łotwy oraz nad ujściem Newy.
- 1747 – Szwedzi rozpoczęli w pobliżu Helsinek budowę fortyfikacji o nazwie Sveaborg (Zamek Szwecji, później Suomenlinna – Zamek Finlandii).
- 1765 – fiński polityk i duchowny – Anders Chydenius – opublikował książkę "The National Gain" w której zachwalał wolny handel (11 lat przed podobną publikacją Adama Smitha.
edytuj XIX wiek
- 1809 – Szwecja przegrała z Imperium Rosyjskim wojnę o Finlandię, która stała się Wielkim Księstwem Fińskim z carem jako władcą.
- 1812 – terytoria znane jako "Stara Finlandia" ( Vanhha Suomi ), należące do Rosji, zostały przyłączone do Wielkiego Księstwa; nową stolicą po Turku zostały Helsinki.
- 1835 – pierwsza publikacja Kalevali – fińskiego eposu narodowego.
- 1848 – pierwsze publiczne wykonanie hymnu narodowego – Maamme (Nasz Ląd). Ukazał się pierwszy tom Fänrik Stals sägner, zbioru poematów Johana Runeberga.
- 1853-1867 – Zacharis Topelius opublikował Fältskärns berättelser, zbiór nowel historycznych.
- 1860 – Wielkie Księstwo Fińskie zastąpiło rosyjskie ruble, fińskimi markkami, które stanowiły walutę obiegową do wprowadzenia euro; początek uprzemysłowienia kraju, powstało wiele stolarni, fabryk papierniczych, meblarskich.
- 1863 – car Aleksander II Romanow wydał rozporządzenie o zrównaniu języka fińskiego ze szwedzkim.
- 1870 – Aleksis Kivi wydał pierwszą fińską powieść Seitsemän veljestä.
- 1882 – pierwsza Finka – Emma Irene Aström – ukończyła uniwersytet w Turku.
- 1900 – fińscy artyści, architekci Armas Lindgren, Herman Gesellius, Eliel Saarinen, Akseli Gallen-Kallela i malarze Gallen-Kallela, Albert Edelfelt, Eero Järnefelt, Pekka Halonen odnieśli wiele sukcesów na Światowym Centrum Kulturalnym w Paryżu.
edytuj XX wiek
- 1902 – 23 tys. Finów wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Była to największa fala wyjazdów w nowożytnej historii kraju; od 1864 do 1914 wyjechało do Ameryki ponad 320 000 osób.
- 1906 – powstał własny parlament Finlandii – Eduskunta. Był to pierwszy na świecie parlament dopuszczający do uczestniczenia w życiu politycznym kobiet.
- 1917 – po wybuchu rewolucji bolszewickiej w Rosji Finowie 6 grudnia ogłosili niepodległość. Bolszewicy uznali ten fakt 31 grudnia.
- 1918 – w styczniu armia fińska (Biała Armia), pod dowództwem generała Mannerheima, rozpoczęła akcję rozbrajania sił bolszewickich we wschodniej Laponii; rozgromiono też – we współdziałaniu z wojskami niemieckimi – tzw. Lewe Skrzydło, ruch dążący do wprowadzenia komunizmu.
- 1919 – Finowie przyjęli ustrój republikański z rządem parlamentarnym; pierwszym prezydentem został Kaarlo Juho Stahlberg.
- 1920 – Finlandia podpisała w Tartu pokój z Rosją Bolszewicką odzyskując dostęp do Morza Barentsa i miasto Petsamo; fiński biegacz Paavo Nurmi zdobył swój pierwszy medal olimpijski na Igrzyskach w Antwerpii; Finlandia wstąpiła do Ligi Narodów.
- 1921 – fiński parlament przyjął ustawę przyznającą Finlandii opiekę nad Autonomicznym Regionem Wysp Alandzkich.
- 1922 – parlament przyjął ustawy o wolności religijnej, obowiązkowej edukacji i służbie wojskowej.
- 1924 – Paavo Nurmi zdobył cztery złote medale na Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu.
- 1929-1932 – powstanie faszystowskiego ruchu Lapua.
- 1932 – Finlandia i ZSRR podpisały pakt o nieagresji.
- 1935 – budowa biblioteki w Viipuri, dzieła architekta Alvara Aalto.
- 1939 – III Rzesza i ZSRR podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow. Pozwalał on ZSRR na zajęcie republik nadbałtyckich, wschodniej Polski i części Finlandii oraz Rumunii; Frans Sillanpää zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
- 1939-1940 – Armia Czerwona zaatakowała Finlandię rozpoczynając 105-dniową kampanię "Wojny Zimowej". Dowódcą wojsk fińskich był marszałek Mannerheim.
- 1941 – wznowienie walk, tym razem we współdziałaniu z Niemcami; Finowie odzyskali na krótko utracone wcześniej tereny.
- 1944 – w lipcu wojska sowieckie wkroczyły do Finlandii, ale nie okupowały kraju dzięki zręcznej dyplomacji Mannerheima; podpisano zawieszenie broni, Finowie utracili jednak Karelię i Petsamo. Musieli też przez kilka następnych lat płacić odszkodowania wojenne i udostępnić flocie ZSRR na 50 lat port w Porkkala.
- 1945 – A.I. Virtanen zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Ukazało się także pierwsze wydanie Muminków Tove Jansson.
- 1948 – Traktat o Przyjaźni i Współpracy Gospodarczej z ZSRR.
- 1951 – projektant Tapio Wirkkala otrzymał Grand Prix w Mediolanie.
- 1952 – Igrzyska Olimpijskie w Helsinkach
- 1954 – pisarz Väinö Linna wydał swoją powieść wojenną "Tuntematon sotilas" (Nieznany żołnierz).
- 1955 – Finlandia wstąpiła do ONZ i Rady Nordyckiej.
- 1956 – ZSRR oddał bazę morską Porkkala Finlandii. Urho Kekkonen został po raz pierwszy wybrany prezydentem.
- 1958 – ZSRR próbował wpłynąć na skład rządu fińskiego, wydarzenie przeszło do historii jako "kryzys mroźnej nocy".
- 1961 – Finlandia wstąpiła do EFTA; ZSRR ponownie próbował wpłynąć na sytuację polityczną Finlandii, tym razem przy okazji wyborów prezydenckich.
- 1970 – Finowie wprowadzili 40-godzinny tydzień pracy.
- 1971 – otwarcie Finland Hall w Helsinkach, zaprojektował ją Alvar Aalto.
- 1973 – podpisanie umowy o wolnym handlu z EEC.
- 1981 – po 25-letniej karierze politycznej Urho Kekkonen przeszedł na emeryturę.
- 1989 – Finlandia stała się członkiem Rady Europejskiej.
- 1991-1993 – po upadku ZSRR fińska gospodarka przeżywała okres głębokiego kryzysu.
- 1992 – Finlandia zdecydowała się na wejście w struktury Unii Europejskiej.
- 1994 – Finowie opowiedzieli się, w narodowym referendum, za przystąpieniem do UE.
- 1995 – Finlandia stała się członkiem UE.
- 1999 – przyjęto warunki wejścia do strefy euro.
- 2000 – w marcu wprowadzona została nowa konstytucja
edytuj XXI wiek
- 2002 – 1 stycznia, Finlandia i jedenaście innych krajów UE przyjęło walutę euro.
edytuj Religia
Od 1923 roku fińska konstytucja gwarantuje wolność religijną. Fiński Kościół Ewangelicko-Luterański i fińska Cerkiew prawosławna mają status kościołów narodowych. Dzięki temu mają specjalne przywileje, wierni płacą na ich rzecz podatki w wysokości 1% lub 2% dochodów, z czego później te kościoły finansują działalność charytatywną. 85% Finów należy do jakiegokolwiek kościoła. 83% należy do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego, 1,1% Finów należy do wschodniego Kościoła Prawosławnego. 50 tys. osób to zielonoświątkowcy, 19 tys. to świadkowie Jehowy, katolicy to 8 tys., głównie obcokrajowcy, 3 tys. to mormoni, żydzi to 1,5 tys. osób. Tylko 2% luteran chodzi do kościoła co tydzień, a 10% co miesiąc. Odsetek osób wierzących w Boga i uznających podstawowe prawdy religii chrześcijańskiej jest wyższy, niż w innych państwach skandynawskich; częstsze są też, pomimo niskiego uczestnictwa w nabożeństwach, prywatne praktyki religijne[3].
edytuj Edukacja
W ostatnich studiach PISA, prowadzonych przez OECD, fińscy uczniowie we wszystkich dziedzinach poza matematyką, w której byli drudzy, zajęli pierwsze miejsca na świecie[4]. Fiński system edukacji został zreformowany na początku lat siedemdziesiątych z modelu niemieckiego, który został uznany za niewydajny. Prawie wszystkie szkoły w Finlandii to szkoły państwowe, a za szkoły niepaństwowe nie płaci się, gdyż finansuje je państwo. Również wszystkie uniwersytety są państwowe; kilka z istniejących obecnie uniwersytetów to upaństwowione uniwersytety, które kiedyś znajdowały się w rękach prywatnych. W fińskich szkołach nie stawia się ocen, nie można zostawić dziecka na drugi rok w tej samej klasie, istnieje zakaz udzielania prywatnych korepetycji (tylko przez nauczycieli uczących w państwowej szkole swoim uczniom), a także zakaz dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu: pochodzenia, stanu majątkowego rodziców itd. Za ciekawostkę można uznać fakt, że bardzo podobny system z ograniczoną liczbą egzaminów istniał przez pewien czas w Związku Radzieckim[5].
edytuj Galeria
|
Finland mk.jpg
Mapa Finlandii |
 Siedziba firmy Nokia |
edytuj Kultura
Fińscy laureaci Nagrody Nobla:
- Frans Sillanpää (1939) (literatura)
- Artturi Virtanen (1945) (chemia)
- Ragnar Granit (1967) (medycyna)
- Martti Ahtisaari (2008) (Pokojowa Nagroda Nobla)
Fiński epos narodowy:
Najpopularniejszy utwór dziecięcy:
- Muminki autorstwa Tove Jansson
Najwybitniejszy kompozytor:
Przypisy
edytuj Zobacz też
- Jokamiehenoikeus – prawo do korzystania z natury
edytuj Linki zewnętrzne
- Wirtualna Finlandia
- Discover Finland with Suomifani.com (English)
- Historia Finlandii, wirtualna podróż, zbiór bajek lapońskich
- Portal informacyjny Finlandia.pl
|
||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
|
|||||||||||||
|
||||||||||||||||
|
|||||||
|
||||||||
|
||||||||||
| |||