Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki zawiera ważne elementy prekolumbijskie, jednak obecne państwo, Stany Zjednoczone, wywodzi się z XVII-wiecznego osadnictwa europejskiego podporządkowanego królowi Anglii.
edytuj Rys naświetlający
Rozmaite językowo i kulturowo, wojujące pomiędzy sobą ludy tubylczych Amerykanów, w tym stosunkowo mniej rozszczepieni Inuit, zamieszkiwały obszary dzisiejszych Stanów Zjednoczonych przez co najmniej ostatnie 20 000 lat. Przed przybyciem Europejczyków, i co za tym idzie, sprowadzeniu siłowo przez nich na te ziemie pojmanych w Afryce Zachodniej i zniewolonych Afrykanów do pracy na plantacjach, populacja autochtonów stanowiła grubo ponad milion mieszkańców. Wskutek ścierania się z technologicznie bardziej zabójczą imigracją Europejczyków, populacja tubylcza, poddana była chronicznym działaniom wojennym, kulturowo wyniszczającym. W wyniku została sprowadzona do znikomego ułamka nowej całości. Murzyni zaś, pierwotnie niewolnicy, wskutek krwawej wojny secesyjnej w latach 60. XIX wieku i wygranej przez przeciwników niewolnictwa zostali uwolnieni. Proces ich integracji społecznej, jak i Indian, nadal trwa.
Dziś Stany Zjednoczone są jednym krajem zarówno po części wymieszanym kulturowo, etnicznie, religijnie i obyczajowo. Z drugiej strony, jest to państwo także głęboko miejscami spolaryzowany, podzielony politycznie, etnicznie, ekonomicznie i obyczajowo. Jest to obecnie kraj o populacji liczącej ponad 305 mln ludzi z tendencją wzrostową, nacechowany dużym wzrostem imigracji (legalnej i nielegalnej), szczególnie z sąsiedniego Meksyku. Nadal tu niektóre przetrwałe społeczności Indian utrzymują odrębność kulturowo-narodowościową (Lakotowie, Hopi). Wielu Indian służy czy służyło w siłach zbrojnych USA (np. Nawahowie służący podczas II wojny światowej jako Indiańscy szyfranci). We wielu środowiskach o odosobnionym charakterze etnicznym, imigranci czy rodzimi obywatele w dużej mierze utożsamiają się z etnicznością przodków, jednak nie jest to krajową normą społeczną.
Dla naświetlenia zmian historycznych: W 2008, kandydatem na prezydenta USA jest urodzony w stanie Hawaje Afroamerykanin Barack Obama, który jednak nie jest potomkiem niewolnika, ponieważ jego ojcem był kenijski student zagraniczny, który przyjechał do USA na Hawaje na studia. Matką kandydata Obamy była biała kobieta ze stanu Kansas, studentka na Hawajach, tamże osiadła i zamężna ponownie z innym studentem, Indonezyjczykiem, emigrująca czasowo do muzułmańskiej Indonezji. Obama i jego rodzina przemieszczali się z matką. Przyszły senator USA Obama po raz pierwszy spotkał się z rasizmem nie na rodzimych Hawajach, lecz uczęszczając do szkoły publicznej w Dżakarcie – ze strony indonezyjskich dzieci.
edytuj Europejskie początki
Pierwsi Europejczycy prawdopodobnie dotarli na obrzeża Stanów Zjednoczonych ok. 1000. Byli to Wikingowie, a ściślej, Islandczycy, którzy wpierw zostali banitami wydalonymi do Grenlandii, lub byli to ich potomkowie. Znalezisko archeologiczne w postaci kilkuletniej osady Wikingów z szeregiem domostw odkryto w latach 60. XX wieku na samym skraju północnej Nowej Fundlandii w L'Anse aux Meadows. Archeolodzy skandynawscy szukali go na podstawie dokładnych chronologii i opisów w sagach islandzkich, pierwotnie przekazywanych tradycją ustną. Miejsce to, po pieczołowitej rekonstrukcji i budowie przeszklonego nowoczesnego muzeum, zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zagadnieniem obecnie badanym, aczkolwiek nadal nieustalonym, jest gdzie konkretnie ci Wikingowie, korzystający z L'Ans Aux Meadows, zapuścili się dalej na południe wzdłuż wybrzeża Atlantyku, czy w głąb kontynentu pobliskim wielkim ujściem Rzeki Świętego Wawrzyńca i ostatecznego ustalenia lokalizacji Winlandii.
Dopiero jakieś 500 lat później, wyprawa Krzysztofa Kolumba zawitała na plaże Portoryko w 1492. W prawie tym samym czasie (1497, 1498), Giovanni Caboto (John Cabot), wenecki żeglarz włoskiego pochodzenia w służbie króla Anglii, opływał kanadyjskie i amerykańskie wybrzeża, szukając Przejścia Północno-Zachodniego do Indii, zawitawszy m.in. na ląd w dzisiejszym stanie Maine, lecz ginąc na morzu w drodze powrotnej, opodal Islandii. Nie mniej, jego żegluga stała się podstawą prawną roszczeń Anglii do ziem Ameryki Północnej, w tym obszarów po części stanowiących Wybrzeże Wschodnie dzisiejszego terytorium USA. Niedługo potem, w 1542, Kalifornia została "odkryta" przez żeglarza portugalskiego Juana Rodrígueza Cabrillo, który analogicznie do Cabota służył królowi Hiszpanii. Oczywiście, kraina ta była ludnie zamieszkana przez rozmaitych Indian.
W 1565 Hiszpanie ustanowili St. Augustine na Florydzie, pierwszą przetrwałą do dziś osadę Europejczyków na terenie USA. Przez następne 235 lat była stolicą hiszpańskiej Florydy.
Natomiast pierwsi koloniści z Anglii, o stosunkowo trwałej osadzie na obszarze Stanów Zjednoczonych, rozpoczęli ufortyfikowaną kolonię Jamestown (Wirginia) w 1607. Jednak osada ta, podatna na ataki Indian i głodowanie, nie przetrwała i została ostatecznie po latach ewakuowana.
Nieco późniejsi koloniści z Anglii, których osada jednak przetrwała i dała początek anglojęzycznej kulturze USA w postaci obecnej, to Purytanie, protestanccy uchodźcy na tle religijnym, przybyli w okolice dzisiejszego nadmorskiego Plymouth (Massachusetts) w 1620 na statku "Mayflower".
edytuj Powstanie państwa
Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki jako państwa rozpoczęła się w zasadzie dopiero wraz z końcem XVIII wieku, gdy narastał opór lokalnych napływowych mieszkańców 13 kolonii wobec rządów angielskich egzekwowanych w imieniu króla, z uciążliwym opodatkowaniem, jednak bez jakiejkolwiek reprezentacji kolonii w Anglii.
Od XVI wieku (a szczególnie w wiekach XVII i XVIII) trwał okres wzmożonej kolonizacji i rozwoju osadnictwa, zwłaszcza angielskiego, na terenach Ameryki Północnej. Koniec wieku XVIII przyniósł konflikt kolonistów ze swymi kontynentalnymi zwierzchnikami. W roku 1776, wraz z uchwaleniem Deklaracji Niepodległości powołano do życia nowy twór państwowy: Stany Zjednoczone Ameryki. Już w momencie swego powstania jego istnienie było zagrożone, lecz udało się je obronić drogą powstania zbrojnego.
Kolejny okres to czas szybkiego rozwoju terytorialnego oraz kształtowania się wyraźnego ustroju politycznego i modelu gospodarczego, które jednak różnicowały się względem siebie na północy i południu kraju. Skutkiem tego była wojna domowa w latach 1861-1865. Jej następstwem politycznym było zjednoczenie kraju i umocnienie struktur państwowych, a społecznym likwidacja niewolnictwa.
Następne dekady to okres umacniania się pozycji gospodarczej USA oraz prowadzenie polityki izolacjonizmu. Dopiero wybuch I wojny światowej i przyłączenie się Stanów do konfliktu spowodował chwilową zmianę w polityce zagranicznej. Przyczynienie się do zwycięstwa aliantów stało się znakomitą okazją do ingerencji w Europie. Postulaty amerykańskie znalazły swój wyraz w propozycji porozumienia pokojowego – 14 punktach Wilsona. Utworzenie Ligi Narodów również było skutkiem amerykańskiej ingerencji w Europie, jednak USA nie zadeklarowały chęci przystąpienia do nowej organizacji, co oznaczało ich powrót do izolacjonizmu. Wspomnieć jednak należy, że wychodząc zwycięsko z I wojny światowej Stany Zjednoczone stały się światowym mocarstwem i państwem niezwykle mocnym ekonomicznie.
Najważniejszym wydarzeniem dwudziestolecia międzywojennego w Stanach Zjednoczonych było niewątpliwie załamanie gospodarcze znane jako Wielki Kryzys. Miliony ludzi znalazło się w ubóstwie. Władze państwa, z prezydentem Rooseveltem na czele, pragnąc przeciwstawić się katastrofie zainicjowały politykę interwencjonizmu zwaną "New Deal". Z czasem udało się zażegnać kryzys, lecz jego skutki były widoczne jeszcze długo.
Kolejnym etapem w historii USA była II wojna światowa, do której przystąpiły w 1941. Znów przyczyniły się do zwycięstwa w Europie i znów umocniły swą pozycję mocarstwową. Tym razem jednak przystąpiły do aktywnej polityki zagranicznej i zaangażowały się w walkę z nowym światowym zagrożeniem — komunizmem. Do życia powołano NATO, organizację, która miała koordynować działania militarne w razie ataku ze strony ZSRR. Okres zimnej wojny trwał nieprzerwanie, aż do roku 1989, gdy długotrwały wyścig zbrojeń, którego element stanowił także wyścig kosmiczny, doprowadził do załamania gospodarczego w ZSRR, z czym wiązała się tzw. Jesień Ludów. Oznaczało to koniec zimnej wojny. Stało się możliwe rozszerzenie NATO na wschód, co niewątpliwie zwiększyło wpływy USA w Europie.
Następnym przełomowym momentem w historii Stanów Zjednoczonych stał się zamach terrorystyczny z 11 września 2001. Doprowadził on do licznych zmian w polityce Stanów Zjednoczonych. Ich wyrazem stało się zaangażowanie militarne w Afganistanie i Iraku.
edytuj Kalendarium najważniejszych wydarzeń
- ok. 1000 – czasowe osiedlenie się w Ameryce nielicznych Wikingów (L'Anse aux Meadows)
- 1492 – odkrycie Ameryki przez Kolumba
- 1565 – utworzenie najstarszego miasta USA, St. Augustine (Floryda) przez Hiszpan. Przez następne 235 lat funkcjonuje jako stolica hiszpańskiej Florydy.
- 1585 – utworzenie pierwszych angielskich kolonii na Roanoke (nie przetrwały)
- 1606 – utworzenie Kompanii Wirgińskiej
- 1620 - przybycie na statku Mayflower założycieli kolonii Plymouth (później stała się częścią Prowincji Massachusetts Bay)
- 1754 – Brytyjska wojna z Indianami i Francuzami
- 1775-1783 – wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych
- 1776 – uchwalenie Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych
- 1787 – przyjęcie Konstytucji
- 1861-1865 – wojna secesyjna
- 1865-1877 – okres rekonstrukcji USA
- 1917-1918 – udział w I wojnie światowej
- 1929-1933 – Wielki Kryzys
- 1933-1939 – New Deal
- 1941-1945 – udział w II wojnie światowej
- 1947-1989 – zimna wojna
- 1950-1953 – wojna koreańska
- 1962 – kryzys kubański
- 1960-1975 – zaangażowanie USA w wojnie wietnamskiej
- 1974 – afera Watergate
- 1990-1992 – I wojna w Zatoce Perskiej
- 2001 – zamach na WTC i rozpoczęcie przez USA działań wojskowych w Afganistanie
- 2003 – początek akcji zbrojnej w Iraku
- 2008 – kryzys finansowy 2007/2008, wybory prezydenckie z udziałem pierwszego Afroamerykanina jako kandydata jednej z dwóch dominujących partii.
edytuj Okres do 1492 – epoka prekolumbijska
Prawdopodobnie pierwsi ludzie dotarli na kontynent amerykański z Azji przez cieśninę Beringa. Trwa spór zarówno o datowanie kolejnych fal tej migracji, jak i o inne możliwe teorie o zasiedleniu kontynentu. Nie ulega jednak wątpliwości fakt, że rdzenną ludność kontynentu stanowili Indianie, Aleuci i Inuit, natomiast pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli do Ameryki Północnej byli Wikingowie, którzy ok. 1002 pod wodzą Leifa Erikssona dopłynęli do Zatoki Św. Wawrzyńca. Zbudowali oni niewielką osadę w kraju zwanym przez nich "Winlandia", w L'Anse aux Meadows na północnym skrawku Nowej Fundlandii. Osadnictwo skandynawskie jednak nie przetrwało.
W czasach przedkolumbijskich obecny obszar Stanów Zjednoczonych był zaludniony przez ponad milion ludzi różnego pochodzenia etnicznego, tworzących wspólnoty plemienne o różnych poziomach organizacji społecznej, w stanie konfliktu. Podstawą ich utrzymania było myślistwo, rybołówstwo, rolnictwo i zbieractwo. Na kontynencie nie występowały konie.
Jeśli chodzi o rozwój państwowości do 1492 to główne organizmy państwowe wykształciły się na obszarze zwanym Mezoameryką:
- cywilizacja Majów,
- państwo Azteków – najliczniejszej grupy Indian tego obszaru, przewodzącej federacji państw w tym regionie
edytuj Zobacz też (epoka prekolumbijska)
edytuj Odkrycie Ameryki i sytuacja na kontynencie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Odkrycie Ameryki.
edytuj Nowy Świat
12 października 1492 do wybrzeży Ameryki dopłynęła europejska wyprawa pod przywództwem Krzysztofa Kolumba. Była to jedna z ekspedycji w ramach La Empresa de las Indias. Jej uczestnicy byli przekonani, że dotarli do Indii. Jednak wyprawy podejmowane w kolejnych latach, zwłaszcza przez Ameriga Vespucciego dowiodły, że jest to zupełnie nowy kontynent, nazywany początkowo przez europejczyków Nowym Światem, a później ku uczczeniu jednego z głównych odkrywców – Ameryką.
Początkowo władcy europejscy nie docenili wagi wielkiego odkrycia, gdyż rozczarował ich fakt, że nie odkryto nowego szlaku morskiego do Indii, jednak z czasem zaczęło się to zmieniać. Jednym z powodów był fakt buntu części żołnierzy, którzy pod wodzą Vasco de Balboa zorganizowali nielegalną eskapadę do "krainy złota", skutkiem czego było założenie pierwszej stałej kolonii na kontynencie amerykańskim.
edytuj Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej
Zobacz więcej w osobnym artykule: Indianie Ameryki Północnej.Obecnie ludy indiańskie nazywa się zbiorowo tubylczymi Amerykanami. Do najbardziej rozwiniętych pod względem cywilizacyjnym plemion należeli tkacze, garncarze i rolnicy Hopi na terenie Arizony (i podobne pobliskie ludy Pueblo) oraz Huronowie i Irokezi, którzy zamieszkiwali obrzeża Wielkich Jezior i utworzyli tam silne związki plemienne. Do ich głównych zajęć należało rolnictwo. Inne nacje indiańskie (np. Czerokezi, Choctaw, Dakotowie, Jutowie, Czejenowie, Kri, Odżibwejowie, Apacze czy Nawahowie) nie wytworzyły tak trwałych struktur politycznych.
Utrzymywali się przede wszystkim ze zbieractwa i polowań, a także prowadzenia wojen. Łączna liczebność Indian mogła dochodzić do ok. 10 mln, jednak nie stworzyli oni potęgi politycznej, gdyż waśnie plemienne uniemożliwiały im trwałą współpracę. Był to czynnik, który w przyszłości pozwolił białym osadnikom na względnie szybką ekspansję terytorialną. W XVI i XVII wieku część Indian przyjęła chrześcijaństwo i poddała się wpływom nowych zwyczajów i kultur, część trwała w dawnych przyzwyczajeniach, stanowiąc dla kolonistów poważne zagrożenie, część natomiast nie poradziła sobie z adaptacją nowych warunków i przestała istnieć.
edytuj Zobacz też (plemiona)
- L'Anse aux Meadows (przypuszczalnie osada ta nie przetrwała z uwagi na wrogie nastawienie Tubylczych Amerykanów)
- wielkie odkrycia geograficzne
- odkrycie Ameryki
- Algonkinowie
edytuj Kolonie w Nowym Świecie
edytuj Wyprawy badawcze i początki osadnictwa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Europejska kolonizacja Ameryki.Większość kontynentu amerykańskiego znalazła się w rękach hiszpańskich, ale do wyścigu kolonialnego szybko dołączały kolejne europejskie mocarstwa.
edytuj Działania angielskie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Brytyjska kolonizacja Ameryki Północnej.W 1497 dopłynął do kontynentu John Cabot, (urodzony w Genui jako Giovanni Caboto, Wenecjanin), działający na rzecz angielskich handlarzy. Za cel obrał sobie odnalezienie tzw. Przejścia Północno-Zachodniego. Rejon, w który dotarł nazwał"new found land" (nowo odkryta ziemia) dzisiaj znany jako Nowa Fundlandia. Odkrycia Johna Cabota stały się w przyszłości podstawą do brytyjskich roszczeń terytorialnych na tych obszarach
Pierwszą brytyjską kolonią stało się Roanoke. Była to wyspa u wybrzeży Wirginii, na którą osadnicy dotarli w 1585. 2 lata później urodziło się pierwsze na Nowym Świecie dziecko pochodzenia europejskiego. Osada jednak nie przetrwała, jej mieszkańcy zaginęli w niewyjaśnionych okolicznościach.
W 1607 na terenie dzisiejszej Wirginii założono kolejną osadę – Jamestown. Była to kolejna już z rzędu próba, tym razem jednak uwieńczona sukcesem.
W 1620 grupa angielskich purytan, niezadowolona z życia w Europie osiedliła się w Plymouth, w okolicach dzisiejszego Massachusetts. Była to słynna wyprawa w liczbie 102 osób na statku Mayflower, w której wszyscy mężczyźni (41) zdecydowali się na podpisanie tzw. Mayflower compact. Była to umowa dotycząca zasad nowego ładu społecznego i zasad jakie przyjęli przestrzegać w Nowym Świecie. Z założonej wtedy osady wzięły źródło nowe, które dały początek istnieniu New Hampshire (1623), Maine (1623), Providence (1636), Rhode Island (1644) i Vermont (1724). Zajmowane tereny zaczęto nazywać Nową Anglią.
edytuj Działania hiszpańskie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Hiszpańska kolonizacja Ameryki Północnej.Hiszpania rościła sobie szczególne prawa do podboju nowych terenów z racji tego, że Kolumb dowodził wyprawą organizowaną przez monarchów tego właśnie kraju. Ponadto od 1494 obowiązywał już Traktat z Tordesillas nadający Hiszpanom olbrzymie posiadłości.
W 1512 od południa w głąb kraju udała się ekspedycja pod wodzą Juana Ponce de León. Zdobyty obszar nazwano Florydą. Relacje Juana Ponce de León zachęciły kolejnych podróżników do odkrywania nowego kontynentu. W rezultacie w 1540 następna wyprawa udała się w górę Rio Grande i opanowała terytorium Nowego Meksyku. Na drodze natrafiono też na Indian Pueblo, którzy w przeciwieństwie do większości plemion trudnili się rolnictwem.
W 1565 założono pierwszą stałą europejską osadę na kontynencie amerykańskim: St. Augustine. W przyszłości stała się ona politycznym i militarny centrum nowej prowincji Floryda. Kolejne wyprawy doprowadziły do uzyskania przez Hiszpanię terytoriów Teksasu, Kalifornii, Nevady, Utah, Kolorado i Arizony. Z czasem wszystkie te zdobycze zyskały miano Nowej Hiszpanii.
edytuj Działania francuskie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Francuska kolonizacja Ameryki Północnej.Pierwszych odkryć w Ameryce na rzecz Francji dokonał Jacques Cartier, docierając do Nowej Fundlandii i ujścia Rzeki Świętego Wawrzyńca w latach 30. XVI wieku. Jego wyprawa miała jedynie charakter rekonesansowy i nie zdecydowano się na rozpoczęcie osadnictwa.
Dzieło Cartiera kontynuował Samuel de Champlain, wspierany przez takich podróżników jak Herman de Clermont de Chastes czy René-Robert Cavelier de La Salle. Dodatkowo prowadzono intensywną akcję kolonizacyjną, czego rezultatem było m.in. założenie Quebecu w 1608.
W 1682 René-Robert Cavelier de La Salle po "odkryciu" delty rzeki Missisipi założył kolonię w Luizjanie. W posiadanie francuskie dostały się także wszystkie ziemie leżące wzdłuż koryta Missisipi. Niska gęstość zaludnienia tego obszaru przez kolonistów mogła być jednym z powodów dobrych relacji francusko-indiańskich w przyszłości. Poza tym Francuzi chętniej brali kobiety Indiańskie za żony, w przeciwieństwie do Hiszpanów czy Anglików. Nowo podbite tereny zaczęto nazywać Nową Francją. Z czasem kolonia ta rozpoczęła coraz ostrzejszą rywalizację z Nową Anglią, w rezultacie czego konfrontacja stała się nieunikniona.
edytuj Działania holenderskie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holenderska kolonizacja Ameryki Północnej.Pierwszym terenem zajętym przez grupę Holendrów był obszar dzisiejszego Connecticut, gdzie w 1614 założono osadę. W tym samym roku na wyspie Manhattan Holendrzy założyli małą faktorię handlową, przemianowaną w roku 1625 na osadę – Nowy Amsterdam. Wykupu ziemi od Algonkinów podjął się Peter Minuit. Kolejny wyprawy holenderskie do Ameryki organizowała Kompania Zachodnioindyjska. Dzięki jej zabiegom w 1623 roku ok. 30 flamandzko-walońskich rodzin osiedliło się na nowo zajętych terenach nad rzeką Connecticut. Przejęty przez Holandię obszar zyskał miano Nowej Holandii. W 1655 drogą zbrojną rozszerzyła ona swoje panowanie na Nową Szwecję. Dokonał tego ówczesny gubernator – Peter Stuyvesant.
W połowie XVII wieku nad Nową Holandią zawisło widmo utraty pozycji, gdyż Anglicy zaczęli zgłaszać roszczenia wobec zajmowanych przez nią terytoriów. Za podstawę uchodził fakt odkrycia tych terenów przez Johna Cabota. Holandia, w obawie przed zagrożeniem, zaczęła szukać porozumienia z Francją, co stało się pretekstem do angielskiej napaści, która dokonała się w roku 1664. Cała kolonia wraz z Nowym Amsterdamem przemianowanym na Nowy Jork dostała się w posiadanie Anglii, ale powróciła jeszcze raz do Holendrów tylko tym razem na krótki okres czyli lata 1673-1674. Holendrzy oddali wszystko w zamian za uznanie praw do Surinamu.
edytuj Działania szwedzkie
W XVII wieku Szwecja jako potęga militarna zdecydowała się dołączyć do wyścigu kolonialnego. W 1637 grupa szwedzkich, niemieckich i holenderskich kupców doprowadziła do zorganizowania wyprawy pod wodzą Petera Minuita. W 1638 wyprawa dotarła do wybrzeży Ameryki i zajęła tereny u ujścia Delaware. Zbudowano osadę Fort Christina, dzisiejszy Wilmington. W kolejnych latach w rejon ten przybywały statki przywożące nowych osadników, w zdecydowanej większości z krajów skandynawskich. Kolonia stopniowo rozszerzała swoje terytorium, które zaczęto nazywać Nową Szwecją. Lata jej świetności przypadły na okres 1643-1653, czyli do czasu uwikłania w wojnę z Nową Holandią, której gubernator – Peter Stuyvesant – dokonał aneksji terenów kontrolowanych przez Nową Szwecję. Kolonizacja skandynawska trwała jednak na tym obszarze nadal, także po rewolucji amerykańskiej i również obecnie tereny te stanowią większe skupisko Amerykanów pochodzenie skandynawskiego.
edytuj Rozwój kolonii brytyjskich
.png&filetimestamp=20060524053408)
Zobacz więcej w osobnym artykule: Trzynaście kolonii.W Nowej Anglii w szybkim tempie wyrastały kolejne osady. W 1634 – Maryland, 1660 – Karolina, 1732 – Georgia. W połowie XVIII wieku liczba białych mieszkańców w trzynastu koloniach doszła do ok. 2,5 mln, natomiast czarnych niewolników było ok. 0,5 mln. W międzyczasie (1664) Anglicy wyparli Holendrów z ich posiadłości i przejęli Nowy Amsterdam. Ponadto w 1681 przejęta przez kwakra Williama Penna Pensylwania połączyła tereny zamieszkane na północy i południu.
Oba obszary różniły się jednak pod względem wyznaniowym, kulturalnym i gospodarczym. Północ była zaludniona przez osadników mieszczańskich (zwykle wyznawców różnych sekt) rozwijających przemysł i handel, na południu zaś przeważała anglikańska szlachta rozwijająca wielkie gospodarstwa rolne, posługując się czarnymi niewolnikami. Poczucie wspólnoty wyrosło dzięki wspólnej walce z Indianami i Francuzami.
Okazją do tego stała się wojna siedmioletnia. Co prawda główne działania mocarstwa prowadziły w Europie, lecz konflikt wybuchł również w koloniach. Przeszedł on do historii pod nazwą brytyjskiej wojny z Indianami i Francuzami. Bezpośrednią przyczyną jego zaistnienia stał się spór terytorialny między Anglią i Francją o posiadłości w dolinie rzeki Ohio. Oto najważniejsze wydarzenia tej wojny:
- bitwa pod Jumonville Glen
- bitwa pod Great Meadows
- bitwa pod Lake George
- deportacje Akadyjczyków
- bitwa na Równinie Abrahama
Ostatnia z tych bitew przeważyła szalę zwycięstwa na stronę Brytyjczyków. Ostatnie starcia z 1760 tylko ten wynik przypieczętowały. Podpisany w 1763 pokój paryski pozwolił Imperium Brytyjskiemu na przejęcie niemal całej Nowej Francji i części Luizjany oraz wymianę Hawany w zamian za hiszpańską Florydę. Doprowadziło to do poważnego wzmocnienia pozycji Anglików w Ameryce Północnej.
W tym okresie rozwój kultury był raczej skromny, życie kulturalne ograniczało się do objazdowych trup cyrkowo-aktorskich i wędrownych grajków. Kwitło jednak szkolnictwo – głównie nauki przyrodnicze i techniczne. Obok każdego kościoła budowano szkołę, powstało także pięć uniwersytetów. W społeczeństwie osadników przetrwał duch braterstwa, prostoty, równości i przedsiębiorczości, wraz z ideałami przybyszów z owianego legendą Mayflower. Wśród mieszkańców nadal też żyła wiara w stworzenie nowego, sprawiedliwego świata. Ideały te były zwłaszcza charakterystyczne dla mieszkańców północnej części trzynastu kolonii. Tam, przy względnej równości materialnej sporej części ludzi wykształcały się bardziej demokratyczne stosunki między kolonistami.
edytuj Zobacz też (kolonie brytyjskie)
- ojcowie pielgrzymi
- kolonializm
- Nowa Szkocja
- Wojna królowej Anny
- pokój w Utrechcie
- powstanie Pontiaka
edytuj Konflikty kolonistów z władzami Anglii
Zobacz więcej w osobnym artykule: Rewolucja amerykańska.Większością kolonii zarządzali wtedy specjalnie przysłani z Anglii gubernatorzy, przeważnie niezwiązani z lokalnymi społecznościami. Jednocześnie rozwijały się jednak lokalne samorządy, które dążyły do uzyskania większej niezależności od metropolii. Wyrazem tego był np. Kongres z Albany. Tymczasem Anglia traktowała swe zamorskie posiadłości jako rynek zbytu i źródło surowców. Nie było zgody na powstawanie manufaktur, co nie poprawiało nastrojów wśród kolonialistów. Akty Nawigacyjne, czyli ustawy mające za zadanie ochronę angielskich posiadłości przed konkurencją innych mocarstw kolonialnych dokładnie regulowały, które towary mogą być produkowane w koloniach, a które muszą być sprowadzane z kontynentu.
Działania zbrojne w czasie brytyjskiej wojny z Indianami i Francuzami spowodowały dodatkowe chęci władz do nowego rodzaju opodatkowania ludności. W 1765 wprowadzono tak zwaną opłatę stemplową. Wywołało to wzburzenie mieszkańców, gdyż uważali oni za niesprawiedliwy obowiązek płacenia podatków do wspólnej kasy, przy jednoczesnym braku swej reprezentacji w parlamencie. Ogłoszono nawet bojkot angielskich towarów, co spowodowało chwilowe ustępstwa rządu, jednak stało się jasne, że bez radykalnej zmiany obecnego stanu, ponowny konflikt pozostawał kwestią czasu.
W 1770 przeciwko nowym cłom zaprotestowali mieszkańcy Bostonu. Protestujący tłum został ostrzelany przez wojsko, a całe wydarzenie przeszło do świadomości kolonistów jako masakra bostońska. W 1773 Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska otrzymała od rządu prawo do sprzedaży herbaty amerykańskim koloniom z pominięciem ceł i podatków, co wyraźnie uderzało w lokalnych importerów tego produktu. W odpowiedzi kilkudziesięciu członków konspiracyjnej organizacji Synowie Wolności, tuż po przypłynięciu transportu herbaty do portu w Bostonie wdarło się na pokład statku (w przebraniach Indian) i cały ładunek zniszczono. Zajście nazwano z czasem bostońskim piciem herbatki. Reakcją brytyjską było zamknięcie bostońskiego portu, co spowodowało zakłócenia handlu w regionie. Nastroje społeczne uległy radykalizacji, a zwołany w 1774 I Kongres Kontynentalny podjął decyzję do przygotowania zbrojnego wystąpienia, usiłując jednak nadal prowadzić rokowania ze stroną brytyjską.
Polityka prowadzona przez Wielką Brytanię, zwłaszcza w latach 60. i 70. XVIII wieku oraz szerzące się idee oświeceniowe dokonały gruntownej zmiany w społeczeństwie kolonistów. Przestawali być już poddanymi brytyjskimi i jawnie zaczęli dążyć do niezależności. Zachodzące w tym czasie procesy i wydarzenia tego okresu zwane są rewolucją amerykańską. 19 kwietnia 1775 roku doszło do pierwszej konfrontacji zbrojnej sił kolonistów z armią brytyjską – bitwy pod Lexington.
edytuj Zobacz też (konflikty z władzami Anglii)
- Ustawa o pieczęciach
- Synowie Wolności
- Masakra bostońska
- Herbatka bostońska
- Akty Nawigacyjne
- Kongres Kontynentalny
- Flaga Synów Wolności
edytuj Proklamacja niepodległości i wojna
Zobacz więcej w osobnym artykule: Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych.Walki rozgorzały na większym obszarze. Dowództwo sił kolonialnych zostało powierzona Jerzemu Waszyngtonowi. W wojnie tej wyróżnili się Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, John Adams, James Monroe, Tadeusz Kościuszko, Kazimierz Pułaski, Marie Joseph de La Fayette.
Obradujący od 1775 II Kongres Kontynentalny w dniu 4 lipca 1776 ogłosił Deklarację Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Oznaczało to formalne zerwanie związków angielskich kolonii w Ameryce Północnej z Wielką Brytanią. Twórcą deklaracji był Thomas Jefferson, a jej sygnatariuszy nazwano Ojcami-Założycielami. Oto najważniejsze wydarzenia wojny o niepodległość USA:
- bitwa pod Lexington i Concord
- bitwa pod Quebecem
- oblężenie Bostonu
- deklaracja niepodległości
- bitwa pod Pell's Point
- bitwa pod Princeton
- bitwa pod Oriskany
- bitwa pod Savannah
- bitwa pod Saratogą
- traktat paryski, zwany pokojem wersalskim
Pokój z 1783 zakończył wojnę i uznał istnienie nowego państwa Stanów Zjednoczonych Ameryki z Missisipi jako zachodnią granicą. Koloniści wyrwali się spod panowania Jerzego III.
edytuj Zobacz też (wojna rewolucyjna)
edytuj Uchwalenie konstytucji
Ustrój powstającego państwa tworzył się w duchu oświeceniowym. Zdecydowano się na monteskiuszowską zasadę trójpodziału władz. W 1787 obowiązujące do tej pory artykuły konfederacji i wieczystej unii zastąpiła pierwsza w świecie konstytucja, której pierwotną wersję przygotowywał James Madison. Nowa ustawa zasadnicza regulowała relacje pomiędzy władzą centralną a stanami. Powstałe państwo było republiką federalną z prezydentem jako głową państwa i Kongresem jako władzą ustawodawczą. Pod względem sposobu sprawowania władzy USA stały się typowym przykładem państwa, w którym występuje system prezydencki – głowa państwa stała jednocześnie na czele gabinetu.
Pierwszym prezydentem został Jerzy Waszyngton. Początkowo nowe państwo borykało się z licznymi problemami natury polityczno-społecznej i finansowej. Trwała walka pomiędzy dwoma obozami: Federalistów (późniejszych Republikanów) pragnących silnej władzy centralnej i Antyfederalistów (którzy przekształcili się później w Demokratycznych Republikanów, a następnie w Demokratów) dążących do zachowania odrębności poszczególnych stanów.
Drugą kwestią sporną stało się niewolnictwo: na północy Murzyni byli ludźmi wolnymi, natomiast na południu niewolnikami. Różnice te miały stać się w przyszłości głównym źródłem konfliktów pomiędzy amerykańskimi stanami.
Sytuację finansową nadzorował minister skarbu w gabinecie Washingtona – Alexander Hamilton – przywódca Federalistów i twórca nowej waluty – amerykańskiego dolara.
edytuj Zobacz też (konstytucja)
edytuj USA po wojnie
| Wzrost ludności USA | |
|---|---|
| 1790 | 3 929 214 |
| 1800 | 5 308 483 |
| 1810 | 7 239 881 |
| 1820 | 9 638 453 |
| 1830 | 12 860 702 |
| 1840 | 17 063 353 |
| 1850 | 23 191 876 |
| 1860 | 31 443 321 |
edytuj Rozwój terytorialny i polityka zagraniczna
Pomimo licznych kłopotów wewnętrznych, Stany Zjednoczone z powodzeniem rozszerzały swoje terytorium – w 1803 prezydent Thomas Jefferson odkupił francuską Luizjanę od Napoleona, co niemal dwukrotnie zwiększyło terytorium kraju. Ponadto w 1818 udało się uzyskać terytorium Dakoty.
edytuj Wojna brytyjsko-amerykańska
Zobacz więcej w osobnym artykule: wojna brytyjsko-amerykańska.W 1812 wybuchł kolejny spór brytyjsko-amerykański. Zarzewiem konfliktu stało się pogranicze kanadyjskie oraz spór związany z blokadą handlową stosowaną przez Brytyjczyków wobec napoleońskiej Francji. Anglia wykorzystała pretekst, by podjąć zbrojną próbę przywrócenia statusu kolonialnego Stanów Zjednoczonych, ale bez skutku. Wojna brytyjsko-amerykańska zakończyła się pokojem gandawskim z 1814, w zasadzie nie przynosząc wymiernych korzyści żadnej ze stron. W końcowej fazie jednak przewaga militarna była po stronie amerykańskiej, co zapoczątkowało budowę mitu o niezwyciężonej armii. Było to także dodatkowym czynnikiem w procesie formowania się narodu amerykańskiego. Konsekwencją konfliktu było także podpisanie ugody Rusha-Bagota z 1817, dotyczącej demilitaryzacji strefy nadgranicznej oraz konwencja z 1818 dotycząca regulacji granic.
edytuj Dalsza ekspansja terytorialna i ogłoszenie izolacjonizmu
W 1821 kolejny prezydent USA, James Monroe, doprowadził do uzyskania hiszpańskiej Florydy, co było kolejnym krokiem w umacnianiu pozycji państwa jako najsilniejszego gracza na kontynencie. W 1823 prezydent Monroe ogłosił opracowaną przez ówczesnego sekretar