Konfederacja (łac. confoederatio związek) – związek zawiązywany przez duchowieństwo, szlachtę i miasta w celu realizacji własnych celów, tworzony w Polsce i na Litwie w wiekach XIII-XIX. Jej genezy należy szukać w średniowiecznym prawie oporu (łac. ius resistendi) przeciwko władcy.
Pierwszymi tego typu związkami były konfederacje miejskie powoływane w latach 1298, 1302, 1310, 1350 przez miasta Wielkopolski. Konfederacje rycerskie powstały w Polsce, w drugiej połowie XIV wieku, zwoływane w obronie swobód szlacheckich przeciwko władzy centralnej. Prawo do ich zawiązywania było niepisanym przywilejem szlachty. Konfederacje mogły być też tworzone przy osobie króla, w obronie majestatu, istniały też przypadki, gdy władca sam popierał ich postulaty i przyłączał się do związku. Konfederacje, nieuznawane przez króla nazywano rokoszami.
Jednak dopiero w czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 wykształcił się nowy rodzaj tego typu związków: konfederacja kapturowa. Kaptur zastępował najważniejsze instytucje państwa, gdy nie było monarchy.
Początkowo konfederacje obejmowały jedno tylko województwo, bądź ziemię (konfederacja wojewódzka). Konfederację, która obejmowała całe państwo nazywano konfederacją generalną. Konfederacje generalne zawiązywano osobno dla Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Władzę nad konfederacją obejmowała generalność, na jej czele stał marszałek konfederacki, u boku którego stali konsyliarze. Zbrojnym związkiem konfederackim dowodził regimentarz. Organem naczelnym konfederacji była rada walna, odpowiedzialna przed sejmem, wybierana przez sejmiki konfederackie. W czasie trwania konfederacji, w jej organach obowiązywała zasada głosowania większością głosów. Ten ewenement ustrojowy doprowadził do powstania sejmu skonfederowanego. Kilka rad walnych konfederacji miało charakter sejmów nadzwyczajnych (1710, 1735).
Innym jeszcze rodzajem konfederacji były konfederacje wojskowe (albo żołnierskie), zawiązywane przez nieopłacane wojska Rzeczypospolitej.
Zawiązywania konfederacji w Rzeczypospolitej zakazała ostatecznie konstytucja sejmu niemego z 1717, w rzeczywistości zasada ta nigdy nie była przestrzegana.
edytuj Konfederacje i rokosze w historii Polski
- konfederacja Maćka Borkowica (1352-1358)
- konfederacja Bartosza z Odolanowa (1381-1382)
- konfederacja Spytka z Melsztyna (1439)
- wojna kokosza (1537)
- konfederacja warszawska (1573)
- rokosz Zebrzydowskiego (1605)
- konfederacja rohaczewska (1614)
- konfederacja tyszowiecka (29 grudnia 1655)
- rokosz Lubomirskiego (1665-1666)
- konfederacja gołąbska (1672)
- konfederacja szczebrzeszyńska (1672)
- konfederacja starogardzka (1703-1709)
- konfederacja sandomierska (1704)
- konfederacja warszawska (1704)
- konfederacja tarnogrodzka (1715)
- konfederacja grudziądzka (1733-1734)
- konfederacja dzikowska (1734)
- konfederacja słucka (1767)
- konfederacja toruńska (1767)
- konfederacja radomska (1767)
- konfederacja barska (29 lutego 1768-1772)
- konfederacja targowicka (14 maja 1792-15 września 1793)
- konfederacja grodzieńska (1793)
- Konfederacja Generalna Królestwa Polskiego (28 czerwca 1812-30 kwietnia 1813)